Αναδημοσίευση από το Militaire.gr
Η (σχεδόν) καθημερινή δημοσιοποίηση δημοσκοπήσεων και ερευνών γνώμης έχει μετατραπεί σε δομικό στοιχείο της δημόσιας συζήτησης. Έννοιες όπως: «πρόθεση ψήφου», «παράσταση νίκης», «πρωθυπουργησιμότητα», «υπό ίδρυση κόμματα» κ.ά. συγκροτούν την πολιτική πραγματικότητα εξίσου με την εφαρμοζόμενη πολιτική. Το πλέον ενδιαφέρον (ιδεολογικά) στοιχείο είναι, πως η αμφισβήτηση των δημοσκοπήσεων από την πλευρά των πολιτών πηγαίνει παράλληλα με τον κατακλυσμό της επικαιρότητας με απανωτές και όμοιες (ως προς το περιεχόμενο) μετρήσεις.
Στη Δημόσια αγορά λόγων οι δημοσκοπήσεις αναφέρονται ως «φωτογραφίες της στιγμής», στιγμιαίες αποτυπώσεις των κοινωνικών τάσεων. Εδώ θα αξιοποιήσω ένα παράδειγμα από την Ηλεκτρολογία και τη Θεωρία των Συστημάτων. Πολλές φορές έχουμε μπροστά μας ένα «μαύρο κουτί», ένα ηλεκτρολογικό σύστημα που έχει μια «Είσοδο» και μία «Έξοδο» χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς την εσωτερική του λειτουργία και δομή. Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις (γραμμικό και χρονικά αμετάβλητο), αν σε αυτό το σύστημα δώσουμε ένα σταθερό σήμα εισόδου (π.χ. ένα ημιτονοειδές), στην έξοδο θα πάρουμε ένα σήμα της ίδιας μορφής!! (υπάρχει πιθανότητα για διαφοροποιήσεις ως προς το πλάτος και τη φάση)…
Η ίδια ακριβώς διαδικασία συμβαίνει στην ελληνική κοινωνία (μαύρο κουτί) με τις απανωτές δημοσκοπήσεις, βάζουμε στην Είσοδο ένα σταθερό σήμα (ίδιες δημοσκοπήσεις), οπότε αναγκαστικά η κοινωνία θα δώσει στην Έξοδο (εκλογές) ένα παρόμοιο σήμα… (ίσως υπάρξουν διαφοροποιήσεις στο πλάτος –ποσοστά κομμάτων– ή στη φάση, δηλαδή χρονοκαθυστέρηση!!). Στο απλοϊκό αυτό παράδειγμα μπορεί κανείς να αντιτάξει πως «η κοινωνία δεν είναι γραμμικό σχήμα», αντίθετα είναι ένα πολύπλευρο διαλεκτικό όλον! Έρχεται όμως η σκληρή πραγματικότητα της Κυρίαρχης Ιδεολογίας να μετατρέψει τις μετρήσεις σε μηχανισμούς ρύθμισης και ευθυγράμμισης με την κυρίαρχη αφήγηση, από εργαλεία ποσοτικοποίησης τάσεων σε εργαλεία πειθάρχησης των κυριαρχούμενων, σε υποστηρίγματα της πολιτικής ευστάθειας του συστήματος! Προφανώς η ιδεολογική ηγεμονία των κυρίαρχων τάξεων είναι αυτό που αναπαριστά την κοινωνία ως «μαύρο κουτί», η εξουσιαστική γνώση των ελίτ πάνω στους υποτελείς εξασφαλίζει την «επιστημονική αρτιότητα» μετρήσεων και πειραμάτων πάνω στο α-πολιτικοποιημένο «δείγμα». Η αδιαφάνεια είναι αποτέλεσμα Ηγεμονίας, όχι κάποια γνωσιακή μας ανεπάρκεια, η συσκότιση των ανθρώπινων πεπραγμένων (κοινωνία) από τους ίδιους τους ανθρώπους είναι απόδειξη αλλοτρίωσης!
Οι δημοσκοπήσεις δεν περιγράφουν το σύστημα, αντίθετα «το εκπαιδεύουν», δεν αποτελούν επιστημονική αλήθεια παρά κανονιστικό υπόδειγμα της πειθάρχησης των προσδοκιών τόσο για τους ψηφοφόρους όσο και για τους κομματικούς σχηματισμούς. Οι δημοσκοπήσεις παράγουν πραγματικότητα, οριοθετούν τι είναι ρεαλιστικό και τι όχι (αν το υιοθετεί η «κοινή γνώμη»), καταστέλλουν ουσιαστικά το «ρηγματικά αναπάντεχο», αφού μας δίνουν σε Ενεστώτα Χρόνο το μελλοντικό αποτέλεσμα της κάλπης… Οι δημοσκοπήσεις δεν εμφανίζουν μοναχά «ηττημένους & κερδισμένους», δεν ορίζουν απλά τα ερωτήματα και το ποιος μιλάει, δεν συγκεκριμενοποιούν απλά το πλέγμα των απαντήσεων, είναι ένα κυριαρχικό καθεστώς λόγου εντός της Δημόσιας σφαίρας λειτουργώντας επιτελεστικά (και όχι ανακλαστικά) πάνω στη συγκυρία. Όποιος δεν μιλά στο δρόμο που αυτές υποδεικνύουν ουσιαστικά τίθεται υποχρεωτικά εκτός λόγου! Η εξουσία «εξαφανίζεται», οι επιλογές «ιδιωτικοποιούνται» οι νόρμες εσωτερικεύτηκαν, η συστημική πηδαλιούχηση των προτιμήσεων βιώνεται ως ελευθερόφρονα προτίμηση της κοινωνίας…
Εύκολα μπορεί να συναντήσει κανείς απόψεις πως οι δημοσκοπήσεις «πέφτουν έξω» και διαψεύδονται… Είναι μια άποψη που απωθεί την πραγματικότητα, ακριβώς γιατί δεν αντέχει το βάρος της. Είναι το αποτέλεσμα των δημοκρατικών εκλογών αυτό που διαψεύδεται επανειλημμένα, η προσδοκία μιας καλύτερης ζωής για την κοινωνική πλειοψηφία μέσα από ομαλές και δημοκρατικές εξελίξεις αυτό που διαψεύδεται, και όχι τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων! Τη μόνη φορά που έπεσαν όντως έξω οι μετρήσεις, το Καλοκαίρι του 2015 (επιτελώντας και αυτές τον ρόλο τους), υλοποιήθηκε τελικά η πρόβλεψή τους και όχι η λαϊκή ετυμηγορία, εμείς αρεσκόμαστε να θυμόμαστε τη διάψευση των γκάλοπ αλλά όχι την ακύρωση της λαϊκής ψήφου! Τι ακριβώς σημαίνουν οι φράσεις «η χώρα πρέπει να κυβερνηθεί», «καταλληλότερος για πρωθυπουργός», «πολιτική σταθερότητα ή χάος» για έναν άνεργο ή για έναν άνθρωπο του οποίου ο μήνας διαρκεί περισσότερες μέρες από τον μισθό του…
Στην κοινωνία του θεάματος οι δημοσκοπήσεις προσομοιώνουν την απωθημένη λαϊκή κυριαρχία, η πυρηνική ιδέα κάθε κοινωνίας και κοινωνικής σύμβασης μετατρέπεται σε «αίσθηση» λαϊκής κυριαρχίας (δομή απόλαυσης και ασφάλειας). Είναι όπως ο καφές «χωρίς καφεΐνη», η κρέμα γάλακτος «χωρίς λιπαρά», το γλυκό χωρίς ζάχαρη αλλά με στέβια… Είναι μια δημοκρατία χωρίς πραγματική κοινωνική συμμετοχή, αλλά με virtual παρακολούθηση της δημοκρατίας! Οι αλλεπάλληλες δημοσκοπήσεις δεν αποτελούν απλές (μικρο)εκτονώσεις της κοινωνικής δυσαρέσκειας, όπως μια βαλβίδα σε μια κοχλάζουσα χύτρα, αλλά ένα μαζικό υποκατάστατο δημοκρατίας! Το υποκείμενο δεν εξαπατάται, συμμετέχει πρόθυμα σε μια διαδικασία χωρίς ρίσκο μαζί με την απωθημένη βεβαιότητα της ιδεολογικής «αθώωσης» αν διαψευστεί («μας πρόδωσαν» κλπ).
«Μα είναι δυνατόν μια τηλεοπτική ή κοινωνική συνθήκη θεάματος να παίρνει διαστάσεις αληθείας;» θα μπορούσε κάποιος να αναρωτηθεί… Η απάντηση είναι ΠΡΟΦΑΝΩΣ ΝΑΙ! Ας θυμηθούμε για ποιανού λογαριασμό έκλαιγαν οι μοιρολογίστρες; Προφανώς για όσων, την ώρα του πένθους, είχαν να κάνουν πολύ αποδοτικότερες εργασίες με τη μοιρασιά της κληρονομιάς… Ας θυμηθούμε τα γέλια «κονσέρβα» σε τηλεοπτικές σειρές (π.χ. «Τα φιλαράκια»), για ποιανού λογαριασμό γελούν; Εμείς συνεχίζουμε να κάνουμε αυτό που κάνουμε, έχοντας εκτονώσει τη διάθεσή μας για διασκέδαση! Έτσι και οι δημοσκοπήσεις μας μετατρέπουν σε καταναλωτές ενός εικονικού αποτελέσματος κοινωνικής συμμετοχής/σύγκρουσης, επιτελώντας ανεπανάληπτες ιδεολογικές λειτουργίες τόσο παραγωγής όσο και συσκότισης της πραγματικότητας. Οι κοινωνικές και αλλοτριωτικές έξεις των κυριαρχούμενων τάξεων επαναλαμβάνονται τελετουργικά, οι συζητήσεις και αναλύσεις τηλεοπτικοποιούν τις κοινωνικές αντιθέσεις, η σύγκρουση μετατρέπεται σε σκιαμαχία, ενώ σε κάθε σαλόνι/καθιστικό, ακριβώς απέναντι από την τηλεόραση, οι «ενεργοί πολίτες» περιμένουν ανήμποροι την έλευση του Γκοντό μέσα στην έρημο του πολιτικού τους πραγματικού… Κάθε μέρα περισσότερο ανήμποροι και με μεγαλύτερη ανάγκη και βεβαιότητα, μέχρι οι ίδιοι δέκτες να τους υποδείξουν τον επόμενο πολιτικό Μεσσία (Τσίπρας; Κασσελάκης; Κωνσταντοπούλου; Καρυστιανού;)…
Αυτό που κανονικοποιούν οι δημοσκοπήσεις είναι η ίδια η πολιτική συμπεριφορά, θεματοποιούν και μετρούν, υπό συγκεκριμένη (εκλογομετρική) κλίμακα, τις ζωντανές απόψεις των ανθρώπων, βιώματα, εμπειρίες και αισθήματα. Ας σκεφτούμε πόσο διαφορετικά μιλάει κάποιος μπροστά σε μία κάμερα όταν ξέρει ότι τον καταγράφουν, ας σκεφτούμε την απόσταση της πραγματικής ζωής από τηλεπαιχνίδια τύπου Big Brother. Η δημόσια επιτήρηση δεν μολύνει τη δημόσια συμπεριφορά και τον λόγο των ανθρώπων, αλλά ακόμη και τη φαντασιωτική τους επιθυμία! (Αν καταγράψει κάποιος προσωπικές του στιγμές, ανακαλύπτει πόσο βλακωδώς αντιγραφική συμπεριφορά παρουσιάζει με τη βιομηχανία του πορνό)! Οι απαντήσεις στα ερωτηματολόγια που δήθεν συγκροτούν την αναλυόμενη κοινωνική πραγματικότητα, έχουν προκαθοριστεί από την εσωτερίκευση της ιδεολογικής επίδρασης του κυκεώνα των αναλύσεων πάνω στα υποκείμενα. Όσο για το αν οι πολίτες πιστεύουν στις δημοσκοπήσεις, μπορούμε να ανατρέξουμε στη γνωστή ρήση του Blaise Pascal «γονάτισε, τήρησε το τελετουργικό και θα πιστέψεις»! «Ανάλυσε την κοινωνική λειτουργία με δημοσκοπικούς όρους και έχεις ήδη πιστέψει», όχι τόσο στα φθηνά αποτελέσματα των μετρήσεων, αλλά στις κορυφαίες λειτουργίες ιδεολογικού υπερπροσδιορισμού (ισότητα ψήφου, αντικειμενικότητα ερωτημάτων κλπ).
Η διαρκής συζήτηση και σχολιασμός (των δήθεν ειδικών) πάνω στις δημοσκοπήσεις έχει ευθεία κοινωνική σύνδεση με τον ψυχαναγκασμό κάποιου που ομιλεί διαρκώς, ώστε να αποφύγει το ΚΡΙΣΙΜΟ ΕΡΩΤΗΜΑ! Συζητούν(ούμε) σε διαρκή βάση υπό την αίρεση να μην αναρωτηθούμε ποτέ «ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΑΛΛΑΖΕΙ Η ΖΩΗ ΜΑΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ» και ποια δραστηριότητα θα πρέπει να αναπτύξουμε ώστε να μετρηθούν απτά βήματα σε αυτή την κατεύθυνση. Οι δημοσκοπήσεις είναι ένας τρόπος να μην συναντηθεί η κοινωνία με το αβάσταχτο Πραγματικό της ταξικά διαιρεμένης κοινωνίας.
Η κλασική περιγραφή του Ιδεολογικού Μηχανισμού των ΜΜΕ αναφέρεται στις αναλύσεις του Φουκώ, οι οποίες προσλαμβάνουν την Εξουσία ως Επιτήρηση! Τα υποκείμενα βιώνουν πως μέσα από τα σπίτια τους «επιτηρούν» την Εξουσία (στην τηλεόραση βλέπεις, δεν σε βλέπουν), ενώ την ίδια ώρα ολόκληρος ο κόσμος τους «επιτηρείται» από τα ΜΜΕ, καθώς κόσμος είναι ό,τι αυτά τους προβάλλουν…
Η συζήτηση πάνω στις δημοσκοπήσεις μοιάζει να αποκαλύπτει πτυχές (ως σύμπτωμα) αυτού που ακριβώς βρίσκεται από πίσω (μεγάλος Άλλος), της ιδέας της κοινότητας των συμφερόντων στα πλαίσια της κοινής πατρίδας, της καπιταλιστικής οργάνωσης της κοινωνίας ως της μόνης λειτουργικής, της αντιπροσωπευτικής αστικής δημοκρατίας ως της μοναδικής κρατικής μορφής. Συζητούμε μανιωδώς για τις εκδηλώσεις του κεντρικού σημαίνοντος, ώστε να αποφύγουμε να μιλήσουμε για την ουσία.
Επιλογικά
Τα ΜΜΕ έχουν τυπικό ρόλο να σερβίρουν στο κοινό αυτό που θεωρούν πως αυτό μπορεί μαζικά να καταναλώσει. Μας σερβίρουν τους κακούς «μικρούς» εαυτούς μας προφασιζόμενοι πως «αυτά θέλει το κοινό», ενώ την ίδια ώρα οι παθητικοποιημένοι τηλεθεατές απαντούν «αυτά μας δείχνουν, αυτά (αναγκαζόμαστε) να βλέπουμε»! Η μετατροπή των πολιτικών υποκειμένων σε καταναλωτές πολιτικών προϊόντων είναι ένα όριο το οποίο δεν μένει παρά να ξεπεραστεί. Όσο και αν ακούγεται παράδοξο, από τη λογική του «τίποτα δεν μπορεί να γίνει» μέχρι το «όλα είναι δυνατά» μεσολαβεί μια απλή (αλλά διαφορετική) θεώρηση / ανάγνωση της πραγματικότητας.
Το κρίσιμο ερώτημα να μην είναι αν οι δημοσκοπήσεις «πέφτουν έξω» ή αν αποτυπώνουν σωστά τις κοινωνικές τάσεις, αλλά τι ακριβώς αποκρύπτουν κάθε φορά που εμφανίζονται ως ουδέτερος καθρέφτης της πραγματικότητας. Η πολιτική δεν αρχίζει με την καταγραφή μιας γνώμης, αλλά με τη συγκρότηση ενός συλλογικού υποκειμένου ικανού να μετασχηματίσει τις υλικές συνθήκες ζωής. Και αυτή η διαδικασία δεν μετριέται, ούτε ποσοτικοποιείται, αντίθετα βιώνεται και κρίνεται στο πεδίο της ιστορίας.
Τζώτζης Βασίλης
Υποψήφιος Διδάκτορας Πολιτικής Ανθρωπολογίας ΠΔΜ
